Η πολιτισμική κληρονομιά της Τήνου αναδεικνύεται μέσα από χαρακτηριστικά ευρήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου του νησιού. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ευρήματα από το Ιερό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης στα Κιόνια, όπως μαρμάρινα δελφίνια και ιππόκαμποι, από τον Ναό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης. Μαρμάρινη μετόπη με ζεύγος αντωπών ανάγλυφων δελφινιών από την περιοχή του Βωμού του Ιερού. Μαρμάρινο ηλιακό ρολόι του διάσημου αστρονόμου της αρχαιότητας Ανδρόνικου από την Κύρρο της Μακεδονίας. Στο «Κτήριο D» του Ιερού βρέθηκαν μαρμάρινος θωρακοφόρος ανδριάντας του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κλαυδίου, μαρμάρινη ιματιοφόρος ανδρική μορφή μέλους της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής οικογένειας των Ιουλιο-Κλαυδίων και, τέλος, μαρμάρινη προτομή της Αγριππίνας της Πρεσβύτερης.
Από τη Χώρα της Τήνου είναι γνωστός μαρμάρινος κορμός ανδρικής μορφής με ιμάτιο και μαρμάρινο ακέφαλο γυναικείο άγαλμα ρωμαϊκής περιόδου του αγαλματικού τύπου της Ηρακλειώτιδος (4ος αι. π.Χ.). Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι, επίσης, πήλινο κεφάλι γενειοφόρου άνδρα, που παριστάνει δαίμονα ή βάρβαρο από την περιοχή της Ευαγγελίστριας.
Από τη Λειβάδα προέρχεται επιτύμβια στήλη νεαρού άντρα (αθλητής ή/ και κυνηγός) από παριανό μάρμαρο. Από το Ξώμπουργο είναι γνωστή μαρμάρινη επιτύμβια στήλη ανδρικής ιματιοφόρου μορφής, η οποία, πιθανόν, προέρχεται από το νεκροταφείο στον Βαρδαλάκο. Στον Βαρδαλάκο, επίσης, βρέθηκε μαρμάρινη επιτύμβια στήλη ανδρικής μορφής με ιμάτιο και βακτηρία (μπαστούνι), ωραίο δείγμα νησιωτικής επιτύμβιας στήλης της κλασικής περιόδου.
Από τη σύντομη ανασκόπηση της πολιτισμικής κληρονομιάς της Τήνου, δεν μπορούν, ασφαλώς, να λείπουν τα πλέον χαρακτηριστικά δημιουργήματα της τηνιακής καλλιτεχνικής δημιουργίας στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 8ου και σε όλον τον 7ο αι. π.Χ. Τα μνημειώδη σε διαστάσεις αγγεία γνωστά ως πιθαμφορείς με ανάγλυφο διάκοσμο. Μεγάλος αριθμός πιθαμφορέων βρέθηκε στο Θεσμοφόριο, αναδεικνύοντας το Ξώμπουργο ως το βασικό κέντρο παραγωγής της ιδιαίτερης αυτής κατηγορίας κεραμικής, η οποία σύντομα εξελίχθηκε σε υψηλή τέχνη. Το εργαστήριο της Τήνου, από τα σημαντικότερα στο Αιγαίο, αποτέλεσε το επίκεντρο για τη διάδοση των χαρακτηριστικών αυτών προϊόντων της τοπικής κεραμικής παράδοσης σε άλλα νησιά των Κυκλάδων αλλά και πιο μακριά, όπως στην Αττική, τη Βοιωτία και την Εύβοια.
Ήδη από τον 8ο αι. π.Χ., έχουμε εικονιστικές παραστάσεις ανθρώπων, ζώων (άλογα, κατσίκια) και μειξογενών μυθικών όντων (Κένταυροι). Στον 7ο αι. π.Χ. αιώνα που ακολουθεί, η τηνιακή ανάγλυφη κεραμική ανθεί με τη στροφή προς την απεικόνιση διηγηματικών μυθολογικών και επικών θεμάτων, πολλά από τα οποία κάνουν εδώ την πρώτη τους εμφάνιση στον ελλαδικό χώρο.
Έργα αγγειοπλαστών με μεγάλη τεχνική δεξιότητα και δημιουργική φαντασία, οι τηνιακοί πιθαμφορείς διακρίνονται για τον πρωτότυπο εικονογραφικό τους πλούτο. Ανάμεσα στα έργα του τηνιακού εργαστηρίου ξεχωρίζουν κάποια τα οποία χρονολογούνται στον 7ο αι. π.Χ. και ξεχωρίζουν για τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους. Στον πιθαμφορέα της «Γέννησης» βρίσκουμε την πρωιμότερη, πιθανόν, γνωστή απεικόνιση της γέννησης της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία. Στον ανάγλυφο πιθαμφορέα με παράσταση της «Μεγάλης Θεάς της Φύσης» («Πότνια Θηρών») απεικονίζεται η προστάτιδα θεά των γυναικών και των άγριων ζώων. Σε τμήμα από το λαιμό ανάγλυφου πιθαμφορέα έχουμε ίσως την παλαιότερη παράσταση του Θησέα, που αντιμετωπίζει τον Μινώταυρο, ο οποίος στα τηνιακά αγγεία απεικονίζεται με σώμα ταύρου και ανθρώπινο κερασφόρο κεφάλι. Στον πιθαμφορέα του «Χορού» θεωρείται ότι απεικονίζεται ο Αθηναίος ήρωας Θησέας με την Αριάδνη, κόρη του μυθικού βασιλέα της Κρήτης Μίνωα. Επίσης, χορός ανδρών και γυναικών, πιθανόν, ο τελετουργικός χορός (γέρανος), τον οποίο χόρεψε ο Θησέας στη Δήλο μαζί με τους Αθηναίους νεάνιδες (επτά νέους και επτά νέες), τους οποίους ο ήρωας έσωσε σκοτώνοντας τον Μινώταυρο στον Λαβύρινθο. Σε θραύσματα, τέλος, από μεγάλο πιθαμφορέα απεικονίζεται η άλωση της Τροίας (Ιλίου Πέρσις), με την απεικόνιση του Δούρειου Ίππου και συγκλονιστικές σκηνές από την τελευταία μάχη μέσα στην πόλη της Τροίας, τον εξανδραποδισμό των αμάχων και την τύχη των νεκρών, τα σώματα των οποίων κατασπαράσσουν σαρκοφάγα όρνεα.
Η μόνιμη έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Τήνου ανανεώθηκε
Η μόνιμη έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Τήνου ανανεώθηκε με την αναδιάταξη της Αίθουσας 2, η οποία περιλαμβάνει προθήκες με ευρήματα από σημαντικές αρχαιολογικές θέσεις του νησιού, όπως το Ξώμπουργο, ο Βαρδαλάκος, η αρχαία πόλη της Τήνου, τα Κιόνια, η Αγία Θέκλα, ο Κτικάδος, ο Κάμπος και η Καρδιανή.
Πήλινα και γυάλινα αγγεία, κοσμήματα, μεταλλικά αντικείμενα, πήλινα και μαρμάρινα ειδώλια κ.ά., φωτίζουν πτυχές της καθημερινής ζωής, των ταφικών εθίμων και της λατρείας στην Τήνο κατά την αρχαιότητα και προσκαλούν τους επισκέπτες σε ένα νέο ταξίδι στην ιστορία του νησιού.
Στο πλαίσιο των εργασιών αναδιάταξης εντάχθηκαν για πρώτη φορά στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου τα ευρήματα από τον ασύλητο μυκηναϊκό θολωτό τάφο της Αγίας Θέκλας (13ος-12ος αι. π.Χ.), έναν από τους μόλις τρεις έως σήμερα γνωστούς μυκηναϊκούς θολωτούς τάφους στις Κυκλάδες. Ο τάφος της Αγίας Θέκλας ακολουθεί, ως προς τη μορφή και τον τρόπο κατασκευής, τα γνωστά πρότυπα των θολωτών τάφων της ηπειρωτικής Ελλάδας. Κυκλικός σε κάτοψη, στεγαζόταν με θόλο και διέθετε δρόμο που οδηγούσε στην είσοδο. Ο τάφος χρησιμοποιήθηκε για πολλαπλές ταφές μελών κάποιου τοπικού ηγεμονικού γένους, όπως υποδηλώνουν ο πλούτος και η ποικιλία των κτερισμάτων που συνόδευαν τους νεκρούς.
Η περιήγηση στην ιστορική διαδρομή του νησιού συνεχίζεται με επιλεγμένα ευρήματα κεραμικής της Γεωμετρικής εποχής (10ος–8ος αι. π.Χ.). Την περίοδο αυτή η Τήνος κατοικείται από Ίωνες και αναπτύσσει σχέσεις με δύο άλλα σημαντικά ιωνικά κέντρα της εποχής, την Αθήνα και την Εύβοια. Ταφικά ευρήματα της Γεωμετρικής περιόδου μαρτυρούν σημαντική κατοίκηση στο νησί και είναι γνωστά από το Ξώμπουργο, τον Κτικάδο, τον Κάμπο και την Καρδιανή.
Η έκθεση ολοκληρώνεται με ευρήματα (σκεύη, κοσμήματα, ειδώλια κ.ά.) από το Ξώμπουργο και την αρχαία πόλη της Τήνου, τα οποία καλύπτουν μια μακρά χρονική περίοδο, από τον 7ο αι. π.Χ. έως και τον 1ο/2ο αι. μ.Χ.
Η αρχαιολογική έρευνα στις υπώρειες του απόκρημνου βραχώδους υψώματος του Ξώμπουργου, με το μεσαιωνικό κάστρο στην κορυφή, έφερε στο φως σημαντικά αρχαιολογικά κατάλοιπα, όπως οχύρωση, ιερά, δημόσια κτήρια και εκτεταμένο νεκροταφείο. Τα ευρήματα αυτά φανερώνουν ότι το Ξώμπουργο υπήρξε το σημαντικότερο οικιστικό και «πολιτικό» κέντρο της Τήνου για πολλούς αιώνες, από τον 10ο έως τα μέσα περίπου του 4ου αι. π.Χ., οπότε και εγκαταλείφθηκε.
Η αρχαία πόλη της Τήνου ιδρύθηκε περί τα μέσα του 4ου αι. π.Χ., με τη μετακίνηση του κύριου οικιστικού κέντρου από το Ξώμπουργο στην περιοχή της σημερινής Χώρας. Συνέχισε να κατοικείται τουλάχιστον έως τον 4ο αι. μ.Χ. Αρχαιολογικά ευρήματα, καθώς και ιστορικές και επιγραφικές μαρτυρίες, μας παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για την αρχαία πρωτεύουσα του νησιού, το Άστυ, το οποίο διέθετε οχύρωση, υδραγωγείο, ιερά, δημόσια κτήρια και εκτεταμένα νεκροταφεία.
